CAO NGUYÊN VÀ THÔNG

Standard

Thông Pleiku. Sunf. Xom Nhiep Anh

CAO NGUYÊN VÀ THÔNG
Văn Công Hùng, Gia Lai

Chiều nay, rông rốc nắng, lòa xòa gió, cơn mùa khô cao nguyên đỉnh điểm, đẹp nao lòng. Tôi đi bộ dưới tàn long não cổ thụ đường Lê Lợi, chợt vụt lên cái hình ảnh rất ấn tượng là những tàn thông như những làn tóc xõa, vươn lên quẫy mặt trời. Ấy là cái cảm giác khi những lốm đốm nắng nửa như yên tĩnh nửa lay động, nửa xốn xang, nửa trầm tư in dưới mặt đường khiến con đường như thêu hoa dệt gấm, như có hàng triệu con bướm vừa đậu vừa bay thon thót thắc thỏm trên đường.

Hồi nhỏ ở ngoài Bắc, tôi cũng ở một vùng có nhiều đồi thông thuộc tỉnh Thanh. Chưa có ấn tượng gì lắm vì người thì nhỏ mà thông thì cao, leo lên hái củi sợ kiểm lâm bắt nên chả thi vị tẹo nào bởi chỉ nhăm nhăm mắt trước mắt sau để… chạy.

Rồi học “Rừng xà nu” thì cũng rưa rứa. Cho đến năm ngoái đây, khi tôi đi cùng đoàn làm phim của báo “Mực tím” làm phim về cây xà nu với cái làng Xô Man nổi tiếng ấy thì vẫn có vài cô giáo cấp 3 hỏi với theo: Xà nu là cây gì?

Ấn tượng nhất với tôi là năm 1981, khi lần đầu đặt chân lên Pleiku. Trời ơi thông mới đẹp làm sao. Những gốc cổ thụ sần sùi, những mầm non ngơ ngác. Và lá thông, chúng như những vòng sóng nhấp nhô khi tôi nhẩn nha cũng đi trên con đường Lê Lợi ngày ấy. Lũ trí thức trẻ chúng tôi tựa vào nhau, tựa vào thông để qua những tháng mùa đông Cao nguyên những ngày đầu tiên đến đất này. Những tối lạnh chúng tôi vơ lá thông đốt, bẻ củi thông sưởi, đẽo nhựa thông qua đêm. Một giao thừa, tại nhà tôi ở  khu tập thể Sở Văn hóa trên đường Trần Hưng Đạo, Phạm Đức Long đã bậm môi mà viết: “Khoảng trời lá thông bạn tôi cũng đói nghèo/ Thương nhau tránh cái nhìn cùng quẫn/ Thương nhau giữ tròn lẽ sống/ Giữa trắng đen hư thực thăng trầm”… đọc cứ ưa ứa như nhựa thông?

Những con dốc vẫn cứ thấp cao như những nhát cắt bất ngờ với dáng nghiêng con gái làm phố mềm đi mơ hồ như sương như khói, như lạ như quen xiết bao quyến rũ. Nó tiệp màu, tiệp sắc và tiệp cảnh, tiệp tình biết bao với những thảm thông trong thành phố. Nhiều khi sự đối xứng lại là từ những điều trái ngược: mỏng manh thanh thoát tinh khôi đối xứng với cổ thụ xù xì thô ráp… ấy vậy mà hài hòa, mà tôn nhau lên, để mà rực rỡ, mà lung linh, mà thăng hoa, mà trường tồn. Cũng như đất và người Tây Nguyên vậy. Ở lâu với Tây Nguyên sẽ nhận thấy các mặt đối lập trong một chỉnh thể, để mà tồn tại một Tây Nguyên khát khao vươn tới, một Tây Nguyên bản sắc trong hòa nhập, một Tây Nguyên tự tin điềm tĩnh, một Tây Nguyên với nền văn hóa đậm đặc truyền thống nhưng cũng rất hiện đại và nhân văn. Sức mạnh Tây Nguyên như mái nhà rông sừng sững, uy vũ mà mềm mại, cứng cáp mà trữ tình, hoành tráng mà hài hòa, bền vững trong thời gian mà cũng rưng rưng khoảnh khắc…

Thông Đà Lạt, Dhung Cafe

Ngay trong những cây thông cổ thụ mà giờ ngày càng đang hiếm kia, nó cũng có những đối xứng rất kỳ lạ, ấy là cái vẻ mốc meo xù xì vững chãi to lớn của gốc của rễ đối xứng với cái mơn mởn xanh đến non tơ, cái nhỏ nhoi đến yếu ớt của cành của lá. Thông trong tâm tưởng. Thông mươn mướt xanh. Thông trầm mặc gió. Và thông hát những khúc ca của riêng mình, thông che chở cho bao mối tình non tơ thánh thiện…

Và thông đang có nguy cơ trở thành của hiếm.

Thành phố chơ vơ với bê tông gạch đá, khăn bịt mặt mũ bảo hiểm, mà gió mà bụi mà chang chang nắng. Thông trở thành sản vật của một thời. Ấy thế nên có một thi sĩ đã thốt nên cái câu “Thành phố một thời thông” để mà hoài niệm, mà tiếc nuối… và cũng chỉ đến thế mà thôi. Biết đến bao giờ hàng nghìn cây thông cổ thụ mới lại trầm tư tỏa bóng xuống thành phố này như một đặc sản riêng của Pleiku. Thành phố được xây dựng to lớn hơn, đàng hoàng hơn, hiện đại hơn là điều không thể phủ nhận. Song vì thế mà họ lại càng thở dài khi nhớ tới có một thời chưa xa, thành phố đầy thông…

Nhớ một năm nào đó, trên một chuyến xe với các nhà văn, qua đèo Mang Yang, một nữ thi sĩ nhìn những búp thông biếc trong nắng đã hát: Ngàn cây thắp nến lên hai hàng một cách say sưa sau đó giải thích mỗi lần hát đến câu ấy trong bài “Nắng thủy tinh” của Trịnh Công Sơn cô đều hình dung đến những búp thông mướt xanh vươn lên trong nắng sớm, như đoạn thông chúng ta vừa qua. Tôi giải thích cho mọi người rằng, để có rừng thông trên đoạn đèo này, những công nhân trồng rừng đã phải hàng ngày dậy từ rất sớm, mỗi người một cái gùi, trong ấy có chưa đến một chục cây thông con, nước uống và nước tưới, cơm nắm… họ nhẫn nại đeo cái gùi ấy, dựng đứng núi, lên đến nơi là trưa, nghỉ ăn cơm xong trồng cây, và tối mịt thì xuống lại. Ngày này qua tháng khác năm kia, mỗi ngày một tí như thế, như những con kiến cần mẫn tha mồi như thế, bây giờ là cả một rừng thông biếc xanh đến thế, như lời chào du khách trước khi vào địa phận Tây Nguyên. Chao ơi là đời thông. Tự thế kỷ nào, cụ Nguyễn Công Trứ đã ước nếu có kiếp sau xin không làm người nữa, mà làm cây thông giữa trời mà reo. Cái khát vọng tự do của thông nó lớn đến mức mà một người nổi tiếng ngông như cụ Trứ phải ước ao mình được hiện thân ở kiếp sau. Thế nhưng để có cái dáng kiêu hãnh và tự tồn ấy, thông vẫn không qua khỏi tay người. Để thấy, té ra phía sau cái dáng vẻ trầm tư dẫu cô độc hay bầy đàn ấy, vẫn là một tâm thế người, một khát vọng người, một văn hóa nhân sinh, một lý tưởng sống của con người ẩn hiện.

Rừng Thông Dak Nong, Dhung Cafe

Rừng Thông Dak Nong, Dhung Cafe

Thực ra thì thông (có vùng gọi là Xà nu, Sa mộc, Ngo…) là một giống cây nhập từ xứ lạnh, có thể do vô tình hay cố ý, nó đã theo chân một số người châu Âu vào Việt Nam. Có người bảo, ngoài việc trồng ngay hàng thẳng lối, thì một số rừng thông mạn sâu Đà Lạt là do người Pháp đi trên máy bay thả hạt xuống. Nó phù hợp với khí hậu mát, lạnh, ôn đới… vì thế mà Sa Pa, Đà Lạt, Pleiku, Măng Đen… nhiều thông. Nhưng phải nói luôn là, thực sự thì Tây Nguyên của chúng ta đã còn rất ít thông so với ngày xưa. Số thì già chết, số thì bị đốn, số thì năm bảy cách để chúng không còn tồn tại trên đời này…

Trở lại cái làng Xô Man nổi tiếng trong tác phẩm “Rừng xà nu” ngày nào, giờ tôi gặp nó cũng… chang chang nắng. Những câu văn đẹp nao lòng tả thông giờ chỉ còn trong… sách. Tôi lẩm nhẩm “Làng ở trong tầm đại bác của đồn giặc… Hầu hết đạn đại bác đều rơi vào ngọn đồi xà nu cạnh con nước lớn. Cả rừng xà nu hàng vạn cây không có cây nào không bị thương. Có những cây bị chặt đứt ngang nửa thân mình, đổ ào ào như một trận bão. Ở chỗ vết thương, nhựa ứa ra, tràn trề, thơm ngào ngạt, long lanh nắng hè gay gắt, rồi dần dần bầm lại, đen và đặc quyện lại thành từng cục máu lớn”… Xà nu của làng Xô Man dạo nào đấy, nó đã lấy thân mình che chở cho dân làng, cho cách mạng. Và chúng ta bây giờ, chẳng thể khác, lại phải bảo vệ thông thôi.

Tôi tin, không xa nữa, Tây Nguyên lại sẽ vi vút thông reo. Bởi như đã nói, thông không chỉ là thông, nó là khí phách, là phẩm chất người, và nó hợp với Đà Lạt, Măng Đen, Pleiku, với Cao nguyên để trở thành một hiện thân trong tồn hiện nhân sinh…

3 responses »

  1. Rừng tình yêu
    TT – Ở quãng đường ấy, một đầu là trung tâm thị trấn sầm uất, một đầu là khu trường học rộn ràng, quán xá san sát. Nhưng điều lạ lùng là sát bên đường lại có một khu rừng rậm mà tuổi của nó dễ hơn bất cứ bản làng Ê Đê nào nơi đây.
    >> Kỳ 1: Khu rừng mang tên đại tướng

    Cây sung già với những sống rễ dài to tướng là chỗ leo trèo ưa thích của những đứa trẻ buôn Ea Mấp những buổi lên rừng hái nhãn, hái chay – Ảnh: Vũ Thủy
    Bản ôm lấy rừng
    Khu rừng nằm trong lòng thị trấn Ea Pốk, huyện Cư M’Ga, Đắk Lắk, cách thành phố Buôn Ma Thuột chỉ hơn chục cây số. Hai buôn Ea Mấp và Cư H’Lăm trù phú của người Ê Đê ôm trọn khu rừng. Đưa tôi vào buôn Ea Mấp, H’Giang – cô gái người Ê Đê – bảo rằng đây là buôn giàu nhất huyện Cư M’Ga. Hai bên đường những ngôi nhà xây khang trang, mái đỏ san sát.
    Truyền thuyết Ê Đê kể rằng nàng H’Hoan và chàng Y Đhin yêu nhau say đắm nhưng mang cùng một họ Êban nên bị chia lìa. Khi chết đi, hồn họ hóa vào cánh rừng. Rồi chẳng biết từ bao giờ, trai gái Ê Đê yêu nhau thường hay dắt nhau lên rừng tâm tình, thề non hẹn biển mong tình yêu được bền lâu.
    Ngồi trong ngôi nhà to rộng, hiện đại trên bộ xalông gỗ sang trọng và chiếc quạt máy, lòng tôi không khỏi bán tín bán nghi về một khu rừng nguyên sinh đầy những điều huyền hoặc mà các già làng nhắc tới lại ở cách mình không xa. Những thành kính, thiêng liêng ngập tràn trong lời kể, trong đáy mắt của các cụ và của cả H’Giang, cô gái Ê Đê trẻ trung đi chiếc xe ga thời thượng ngồi cạnh chúng tôi.
    Aê Bút, cụ già người Ê Đê đã 89 tuổi, tóc bạc phơ, tai đã lãng không còn nghe rõ nữa. Chỉ có nghe H’Giang nói tiếng Ê Đê tiếng được tiếng mất nhưng cụ đoán được đôi chút. Đôi mắt mờ đục của cụ hướng về khu rừng phía xa xa bảo rằng đó là cánh rừng thiêng nhất của người Ê Đê ở Cư M’Ga. Tiếng Ê Đê, Cư là núi, còn H’Lăm có nghĩa là tội loạn luân hoặc chỉ một người con gái bị vùi lấp. Lúc cụ sinh ra, khu rừng đã ở đó, như một khoảnh xanh yên lành của buôn làng nhưng cũng đầy ắp những điều kỳ bí đáng sợ.
    Rời nhà già Aê Bút, chúng tôi nửa muốn vào rừng, nửa lại như chùng chình. Người dẫn đường vào rừng Cư H’Lăm của chúng tôi là anh chàng Ê Đê tên Lâm với mái tóc xoăn và làn da như mật ong hăm hở đi trước mở đường. Lâm bảo hôm qua cậu mới vào rừng tìm cây nhãn rừng và cả quả chay mà trẻ con Ê Đê vẫn thường ăn không biết chán. Lối vào rậm rịt, dây rừng giăng mắc khắp nơi khiến chúng tôi mò mẫm mãi mới lên được đến chóp rừng. Chúng tôi dọ dẫm lần theo con đường Lâm đi trước đã dẹp bớt cành lá lòa xòa, vậy mà không ít lần trượt trên những lằn rễ cây ngã lăn chiêng. Gai rừng thi nhau cào cấu.
    Cu Hiếu 14 tuổi, đứa trẻ người Kinh hay theo Lâm vào rừng, nằng nặc đòi đi cùng chúng tôi mấy lần hét toáng giữa cánh rừng ảm đạm trong cơn mưa khi những con rắn nhỏ màu vàng chanh, sọc xanh đáng sợ cuốn lên chân cậu. Những con rắn ấy bò lổm ngổm khắp nơi trong rừng khiến chúng tôi lạnh người, càng cố căng mắt nhìn xuống nền đất rừng đầy lá cây mục để tránh giẫm lên chúng.
    Anh Nguyễn Văn Minh, trưởng Ban Tuyên giáo huyện ủy Cư M’Ga, cho biết: “Rừng Cư H’Lăm là rừng phòng hộ thuộc quyền quản lý của Công ty Cà phê Ea Pốk (thị trấn Ea Pốk, huyện Cư M’Ga, Đắk Lắk). Người Ê Đê ở đây rất quý rừng và có ý thức bảo vệ rừng. Họ chẳng bao giờ vào chặt phá trong khu rừng thiêng. Ở trên nương rẫy hay hai bên suối, người Ê Đê cũng thường giữ lại những gốc cây to để giữ nước cho ruộng đồng, sông suối”.
    Theo anh Trần Trung Ánh – nhân viên phòng kế hoạch – kỹ thuật của Công ty Cà phê Ea Pốk, rừng Cư H’Lăm rộng 18,48ha, thực vật trong rừng chủ yếu là sấu, ké, bằng lăng, sao. Công ty chịu trách nhiệm quản lý và giao đất cho dân trồng cà phê, sắn ở vùng tiếp giáp khu rừng. Ngày 24-9-2009, UBND tỉnh Đắk Lắk đã ra quyết định công nhận Cư H’Lăm là “Di tích danh lam thắng cảnh” của tỉnh.
    Đã đi qua bao nhiêu gốc cây to lớn. Có những gốc cây sung to năm người ôm không xuể và rất nhiều gốc bằng lăng bự chảng với lớp vỏ trắng như tuyết và nhẵn thín. Lâm bảo mùa bằng lăng nở hoa là mùa khu rừng đẹp nhất. Những cây bằng lăng khổng lồ trụi hết lá, đội cả một vòm hoa bông trắng, bông tím, bồng bềnh như mây. Bản ngay sát rừng nên vào mùa hoa bằng lăng, trai gái hay rủ nhau ra bìa rừng ngắm hoa tình tự. Tình yêu nhờ thế mà thêm không ít sắc màu. Bao nhiêu trai gái buôn làng thích nhau từ bông bằng lăng tím ngát rơi trên tóc người yêu, từ bông bằng lăng chàng trai âu yếm cài lên mái tóc cô gái đang thẹn thùng đỏ dừ hai má.
    Người Ê Đê coi cánh rừng thiêng như sinh mạng của mình. Thế nên mảnh đất này người Kinh lên lập nghiệp mấy chục năm, bao nhiêu quả đồi quanh đó đã trọc lốc thì rừng Cư H’Lăm vẫn xanh tươi.
    Cụ Y Ruê Mlô kể năm ngoái bão vừa qua thì có mấy chiếc xe cải tiến của Công ty Cà phê Ea Pốk – đơn vị được chính quyền giao quản lý khu rừng – chở đầy những thân cây lớn. Nghi là cây trên rừng Cư H’Lăm bị chặt, dân làng bủa đến bao vây. Người công ty giải thích mưa bão cây rừng bị đổ nên họ dọn rừng, thấy cây to thì đem ra. Nhưng dân làng không tin, họ kéo người của công ty lên tận trên huyện để làm cho rõ ràng mới yên tâm. Cứ thế, lớp này nằm xuống, lớp khác sinh ra, những cụ già người Ê Đê vẫn nhắc nhở con cháu mình: “Buôn làng còn thì rừng Cư H’Lăm còn”.
    Lời nguyền rừng Cư H’Lăm
    Truyền thuyết Ê Đê kể rằng H’Hoan là cô gái xinh đẹp nhất buôn, đôi mắt sáng như sao trên trời, làn da trắng như cây chuối bóc ba lớp vỏ. Trai làng ai cũng muốn lấy nàng làm vợ. Nhưng trái tim nàng H’Hoan xinh đẹp đã trao cho Y Đhin, chàng trai Ê Đê cường tráng, gan dạ. Họ yêu nhau say đắm nhưng bị buôn làng ra sức ngăn cản vì mang cùng họ Êban. Truyền thống người Ê Đê không cho người cùng họ quen nhau, đó là tội loạn luân. H’Hoan và Y Đhin bị buôn làng trừng phạt, phải ăn trong những cái máng lợn và phải cúng con lợn trắng để già làng cầu xin thần linh tha tội.
    Nhưng trong buổi cúng, con lợn trắng được cạo lông sạch sẽ nằm trên bàn cúng bỗng nhiên sống lại, chạy khắp nơi. Lợn trắng chạy đến đâu buôn làng sụp đến đấy. Chỉ có người họ Niê ở ngoài rìa bản nên còn sống và kể lại câu chuyện này. Còn chỗ buôn làng sụp xuống ấy nay là một cái đầm lầy lớn ngay sau khu rừng. Người làng bảo Y Đhin và nàng H’Hoan trải qua kiếp nạn đã hóa vào khu rừng gần đó khiến khu rừng trở nên linh thiêng. Quanh rừng hướng nào cũng là làng bản nhưng ai vào rừng nhắc đến tên H’Hoan và Y Đhin sẽ lạc lối. Người nào chặt cây về làm nhà thì nhà sẽ bốc cháy. Từ ấy không ai dám chặt cây trên rừng nữa.
    Gặp già Ma Xí, 69 tuổi, tôi đem những điều kỳ lạ ấy nói với ông. “Những chuyện ấy giờ còn xảy ra không ạ?”. Nghe tôi hỏi, giọng già Ma Xí chợt có chút gay gắt: “Sao mà không còn chứ. Tôi bây giờ đi rừng ngày nào cũng phải nhắc cho mình nhớ, không thì vẫn bị luôn đấy”. Già Ma Xí kể rằng rừng bình thường chẳng thấy có bao nhiêu vắt, nhưng nếu hôm nào đó ông vào rừng trông thấy con vắt mà cứ la “vắt vắt” thì nó túa đến đông vô số kể. Trong rừng có loại cây dân làng hay chặt về làm chày vì rất cứng, dùng bao lâu cũng không mục, nhưng trước lúc vào rừng mà định bụng sẽ đi chặt cây ấy thì tìm cả ngày cũng không gặp. Cả đời ông không biết đã bao nhiêu lần bị như thế.
    Những câu chuyện kể về rừng Cư H’Lăm trẻ con Ê Đê sinh ra lại được người lớn kể lại, dặn dò. Thế nên màu xanh trên rừng Cư H’Lăm cũng mãi trường tồn như tình yêu của H’Hoan và Y Đhin nhờ những câu chuyện bí ẩn ấy. Mùa bằng lăng tím rừng thành mùa chờ đợi của trai gái Ê Đê, đếm mùa bằng lăng trên rừng Cư H’Lăm để nhắc chuyện hẹn hò. Giữa cảnh rừng xinh đẹp, dưới những bóng cây cổ thụ, lời yêu của chàng trai cô gái Ê Đê như được chắp thêm đôi cánh. Họ cùng cầu nguyện cho tình yêu cũng sắt son như tình yêu của nàng H’Hoan và Y Đhin.
    VŨ THỦY – DŨNG TUẤN
    ______________

    • Chào Hiếu,
      Tin nhắn để lại lúc 3.38 sáng. Có thể là một đêm mất ngủ hoặc một đêm nhớ Tây Nguyên.
      Vui vì cò những người đồng cảm với Cao Nguyên.

      Chúc vui và hẹn có dịp cafe.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s